Bakı
Vikipediya, açıq ensiklopediya - ویکیپی چیق نیکلوپی
| Bakı | ||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
|
||||||||||
| Ölkə | ||||||||||
| Bölgə | ||||||||||
| Ərazi |
2130 km² |
|||||||||
| Əhali | ||||||||||
| Əhali sıxlığı |
900 nəfər/km² |
|||||||||
| Nəqliyyat vasitəsi kodu |
10, 90 |
|||||||||
| Telefon kodu |
+994 12 |
|||||||||
| Poçt indeksi (Mərkəzi PŞ) |
AZ1000 |
|||||||||
| İcra başçısı | ||||||||||
| İnternet saytı |
|
|||||||||
Bakı - Azərbaycan Respublikasının paytaxtı, Qafqaz bölgəsində ən böyük ticarət, mədəniyyət və elm mərkəzi.
Mündəricat |
Tarix
Abşeron yarımadası ərazisində tapılmı arxeoloji materiallar buranın qədim yaşayı məskəni olduğunu sübut edir. Pirallahı, Zığ gölü ətrafı, Şüvəlan, Mərdəkan, Binəqədi, Əmircan və s. yerlərdə e.ə. III-I minilliklərə aid arxeoloji abidələr tapılmıdır.
Bakının salındığı tarix dəqiq məlum deyildir. Bəzi tədqiqatçılar Bakını Qaytara (Qanqara), Albana, Baruka və s. ilə eynilədirirlər. Bakıda tapılmı V-VII əsrlərə aid Sasani dəfinəsi o dövrdə buranın yaşayı məntəqəsi olduğundan xəbər verir. V-VI əsr mənbələrində Bakı "Bağavan" və "Atə-i Baquan", ərəb mənbələrində (X əsr) "Bakuyə", "Bakuh", "Baku", rus mənbələrində (XV əsr) "Baka", Səfəvilər dövrü fars dilli mənbələrdə "Badi kubə" adlandırılır.
Tarixən Bakı Şərqin iri əhərlərindən olub. əhər iqtisadiyyatında neft və duz istehsalı əsas yer tutub. rəb səyyahı Əbu Düləfin (X əsr) məlumatına görə, Bakıdakı iki neft yatağından ildə təqribən 720 min dirhəm gəlir əldə edilirmiş. Feodal münasibətlərin, ticarətin və sənətkarlığın inkişafı əhərin çiçəklənməsinə ərait yaradıb. Beynəlxalq ticarətin yolayrıcında yerləən Bakı ərq və Qərb ölkələri arasındakı ticarət əlaqələrində mühüm rol oynayıb. Bakıya Xəzər, Slavyan, Bizans, Çin, İraq, Suriya, Genuya, Venesiya, İran, Hindistan tacirləri gəlib. Bakıdan İran, İraq və s. ölkələrə neft ixrac olunub.
IX əsrin 2-ci yarısında Abbasilər xilafətinin zəifləməsi və mərkəzi hakimiyyətdən uzaqlaşmaq meyllərinin qüvvətlənməsi Xilafətə tabe ölkələrdə bir sıra müstəqil dövlətlərin yaranmasına səbəb oldu. Belə dövlətlərdən biri də Şirvanşahlar dövləti idi. Bakı X əsrin axırlarında irvanın əsas əhərlərindən birinə çevrildi. hali sənətkarlıq, ticarət, bağçılıq, bostançılıq, üzümçülük, baramaçılıq, əkinçilik, neftçıxarma, balıqçılıq və s. ilə məğul olurdu.
Bakı X əsrdən liman əhəri kimi məhur idi. XI əsrin sonu, XIII əsrin əvvəllərində Bakı tərəqqi dövrü keçirirdi. 1191-ci ildə Qızıl Arslan amaxını tutduqda irvanşah I Axsitan müvəqqəti olaraq paytaxtı Bakıya köçürmüdü. irvanşahlar əhərin möhkəmləndirilməsinə xüsusi diqqət verirdilər. XII əsrdə Bakı ikicərgəli qala divari və xəndəklə əhatə olundu.
Qız Qalası da əhərin müdafiə sisteminə daxil idi. 1232-1235 illərdə Bakını dəniz tərəfdən qorumaq məqsədi ilə buxta daxilində möhkəmləndirilmiş qala tikildi. irvanşahlar Xəzər dənizində güclü donanma yaratdılar.
XIII əsrin 30-cu illərində monqollar Bakıya hucum edib, uzunmüddətli mühasirədən sonra əhəri aldılar. Bakıda neftçıxarma və ticarət tənəzzülə uğradı. XIV əsrin ortalarına doğru Bakıda ticarət (xüsusilə dəniz ticarəti) yenidən canlandı. Gilan və amaxı ipəyinin beynəlxalq ticarətdə əhəmiyyətinin artmasi ilə əlaqadar Bakının iqtisadi mövqeyi möhkəmləndi. XIV əsrdən Bakıdan Qızıl Orda, Moskva knyazlığı, Avropa ölkələri və s. yerlərə müxtəlif mallar, xüsusən ipək, xalça və s. ixrac edilirdi. Bakıdan Hətarxana, Orta Asiyaya və Xəzərin cənub sahillərinə mal daşınırdı. XIV əsrin 2-ci yarısında Bakının iqtisadi və siyasi rolunun artması ilə əlaqədar olaraq Xəzər dənizi bəzən Bakı dənizi də adlandırılırdı (bu, 1375-ci ildə katalan dilində hazırlanmı atlasda göstərilir). Bakıda indiyədək qalan tarixi-memarlıq abidələri - Buxara karvansarası (XIV əsr), Qız Qalası yaxınlığında Multani (hind) karvansarası (XV-XVI əsrlər) və s. ərq ölkələri ilə geniş ticarət əlaqələrinin mövcudluğundan xəbər verir.
irvanşah I Xəlilüllahın dövründə (1417-1462) Bakıda mühüm tikinti işləri aparıldı. Şirvanşahlar saray kompleksi də bu dövrdə tikilmişdir. Bakıda ticarət, sənətkarlıq inkişaf edir, iqtisadi və mədəni həyat yüksəlirdi. XV əsrin 2-ci yarısında Böyük Moskva knyazlığı ilə ticarət daha da genişləndi və diplomatik əlaqələr yaradıldı. 1501-ci ildə ah İsmayıl irvana hücum edərək Bakını aldı.
Səfəvi hökmdarı I Təhmasib 1538-ci ildə Bakının da daxil olduğu irvanı Səfəvilər dövlətinə birlədirdi. Səfəvi-Osmanlı müharibələri zamanı 1578-ci ildə Osmanlı ordusu Bakını tutdu. 1607-ci ildə əhər yenidən Səfəvilərin hakimiyyəti altına keçdi. Mərkəzi hakimiyyətin qüvvətlənməsi, məhsuldar qüvvələrin inkişafını ləngidən feodal çəkişləmələrinə, dağıdıcı müharibələrə son qoyulması XVII əsrin 40-cı illərində əhərin yüksəlişinə təkan verdi. Səfəvilər dövründə Bakıda mis pullar buraxılırdı. Bakı və Abşeron əhalisinin xeyli hissəsi xalçaçılıqla məğul olurdu. XVI-XVIII əsrlərdə sənətkarlıq, xüsusilə xalçaçılıq daha da inkişaf etdi. Bakıda toxuculuq da mühüm yer tuturdu. XVII-XVIII əsrlərə aid tarixi abidələr bu dövrdə Bakıda memarlıq, həkkaklıq və s.-nin inkişaf etdiyini göstərir.
Bakının zəngin təbii sərvətləri, habelə mühüm hərbi strateji əhəmiyyəti XVIII əsrin əvvəllərindən etibarən Rusiyanın diqqətini cəlb edirdi. Xəzərin cənub-qərb sahillərinə yiyələnməyə çalıan I Pyotr xüsusi hərbi dəniz ekspedisiyası yaratdı. 1723-cü il iyunun 26-da I Pyotrun qoşunu Bakıya daxil oldu. Lakin, Rusiya və İran arasında bağlanan Gəncə məqaviləsinə (1735) görə Bakı yenidən İranın hakimiyyəti altina keçdi.
XVIII əsrin ortalarında Azərbaycanda bir sıra xanlıqlar, o cümlədən Bakı xanlığı yarandı. Ara müharibələri bütün Azərbaycanda olduğu kimi, Bakıda da iqtisadiyyat və mədəniyyətin inkişafına mane olur, əhalinin vəziyyətini son dərəcə ağırlaşdırırdı. XVIII əsrin 2-ci yarısında Bakıda əhər həyatı və ticarət nisbətən canlandı. Lakin Ağa Məhəmməd Şah Qacarın Azərbcana hücumları iqtisadiyyatın və ticarət əlaqələrinin yenidən tənəzzülə uğramasına səbəb oldu. 1796-cı ilin yazında II Yekaterinanın əmri ilə general V.A.Zubovun komandanlıq etdiyi rus qoşunları Azərbaycana yürü etdi. İyunun 13-də Bakı alındı. 1797-ci ilin əvvəlində general P.D.Sisyanov Bakının komendantı təyin olundu. II Yekaterinanın ölümündən sonra oğlu I Pavel V.A.Zubovu geri çağırdı. Çar qoşunları 1797-ci ilin martında Bakını tərk etdi. XIX əsrin əvvəlində I Aleksandr Xəzərsahili vilayətləri, ilk növbədə Bakını tutmaq planı ilə xüsusi maraqlanırdı. Rusiya-İran müharibəsi (1804-1813) bu planın həyata keçirilməsini sürətləndirdi. 1805-ci il avqustun 12-də çar qoşunu Bakını mühasirəyə aldı, lakin müvəffəqiyyət qazanmayaraq geri çəkildi. 1806-cı ilin əvvəlində general P.D.Sisyanovun qoşunları yenidən Bakıya yaxınlaşdı. əhəri təslim etmək haqqında Bakı xanı Hüseynqulu xanla danııqlar zamanı general P.D.Sisyanov öldürüldü. 1806-cı il oktyabrın 6-da Bakı Rusiyaya birlədirildi. 1807-ci ildə Bakıda 500 ev, 300 000 əhali var idi. 1813-cü ildə bağlanmı Gülüstan sülhü ilə imali Azərbaycan, o cümlədən Bakının Rusiyaya birlədirilməsi təsdiq edildi.
Bu dövrdə Abşeronda illik neft istehsalı 200-300 min puda çatırdı. 1847-ci ildə Bakının Bibiheybət sahəsində mexaniki üsulla ilk neft quyusu qazılmasına təəbbüs göstərildi. Bakı neft sənayesinə xarici kapitalın axını başlandı. 1879-cu ildə Bakıda 9 qazma buruğu vardısa, 1900-cü ildə onların sayı 1710-a çatdı. Bakı nefti dünya miqyasina çıxdı. Neft sənayesi ilə yanaşı Bakıda başqa sənaye sahələri də inkişafa başladı; mexaniki zavodlar, emalatxanalar, tütün fabrikləri, buxar mühərrikləri ilə işləyən dəyirmanlar və s. yarandı. Yeni tikililər, banklar, ticarət və sənaye firmalarının binalarından ibarət idi.
1883-cü il mayın 8-də Bakı-Tiflis dəmir yolu işə salındı. 1899-cu ildə Bakıda ilk konka işləməyə başladı. Hələ XIX əsrin 40-cı illərində Xəzərdə buxar gəmiləri işləyirdi.
İqlim
| Ay | Yanvar | Fevral | Mart | Aprel | May | İyun | İyul | Avqust | Sentyabr | Oktyabr | Noyabr | Dekabr | İl | |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Orta temperatur (°C) | 3 | 3 | 6 | 11 | 17 | 22 | 25 | 25 | 21 | 16 | 11 | 6 | 13 | |
| Orta yağıntı (sm) | 3,6 | 2,0 | 2,0 | 2,0 | 1,3 | 0,8 | 0,3 | 0,8 | 2,0 | 3,3 | 3,0 | 3,3 | 23,9 | |
| Mənbə: www.weatherbase.com | ||||||||||||||
Mədəniyət
Bakının rayonları
- Binəqədi rayonu
- Qaradağ rayonu
- Yasamal rayonu
- Nizami rayonu
- Nərimanov rayonu
- Nəsimi rayonu
- Sabunçu rayonu
- Suraxanı rayonu
- Səbail rayonu
- Xətai rayonu
- Əzizbəyov rayonu
Muzeylər
- Azərbaycan Tarix Muzeyi
- Məmməd Səid Ordubadinin Xatirə Muzeyi
- Nizami ad. Dövlət Azərbaycan Ədəbiyyatı Muzeyi
- Lətif Kərimov ad. Azərbaycan Xalçası və Xalq Tətbiqi Sənəti Dövlət Muzeyi
- Səməd Vurğunun ev-muzeyi
- R.Mustafayev ad. Azərbaycan Dövlət İncəsənət Muzeyi
- Nəriman Nərimanovun Xatirə Muzeyi
- Cəlil Məmmədquluzadənin ev-muzeyi
- Hüseyn Cavidin ev muzeyi
- Cəfər Cabbarlının ev-muzeyi
Teatrlar
- Azərbaycan Opera və Balet Teatrı
- Azərbaycan Dram Teatrı
- Rus Dram Teatrı
- Azərbaycan Kukla Teatrı
- Azərbaycan Gənc Tamaşaçılar Teatrı
- Azərbaycan Dövlət Musiqili Komediya Teatrı
- Bakı Dövlət Sirki
Qardaş əhərlər
əkillər
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
 |
Həmçinin bax
- Azərbaycan Silahlı Qüvvələri
- Bakı-Tbilisi-Ceyhan boru xətti
- Bakı-Tbilisi-Axalkalaki-Qars dəmiryolu (BTAQ)
Xarici keçidlər
- Bakı üçün kosmosdan əkil saytları: Google [1], Yahoo [2], Microsoft [3]
- Bakı
- Bakı Şəhər İcra Hakimiyyətinin rəsmi saytı
- Bakının Elektron Xəritəsi və Kosmik Şəkilləri
- Bakı Şəkilləri
- Qədim Bakı Şəkilləri
- Bakı adının mənaları
- Full HD Video: Panorama Baku, Azerbaijan, 07.11.2009
|
|
|
|---|---|
| Rayonlar |
 Abşeron • Ağdam • Ağdaş • Ağcabədi • Ağstafa • Ağsu • Astara • Babək* • Balakən • Bərdə • Beyləqan • Biləsuvar • Daşkəsən • Dəvəçi • Füzuli • Gədəbəy • Goranboy • Göyçay • Göygöl • Hacıqabul • İmişli • İsmayıllı • Cəbrayıl • Cəlilabad • Culfa* • Kəlbəcər • Kəngərli* • Xaçmaz • Xızı • Xocalı • Xocavənd • Kürdəmir • Laçın • Lənkəran • Lerik • Masallı • Neftçala • Oğuz • Ordubad* • Qəbələ • Qax • Qazax • Qobustan • Quba • Qubadlı • Qusar • Saatlı • Sabirabad • Sədərək* • Salyan • Samux • Şahbuz* • Şəki • Şamaxı • Şəmkir • Şərur* • Şuşa • Siyəzən • Tərtər • Tovuz • Ucar • Yardımlı • Yevlax • Zəngilan • Zaqatala • Zərdab
|
| əhərlər | |
| Ulduz əkilli mətbəə nişanı olan (*) Naxçıvan Muxtar Respublikası | |
|
|
|---|
| Afina, Amsterdam, Andorra-la-Velya, Ankara, Bakı, Belqrad, Berlin, Bern, Bratislava, Brüssel, Budapeşt, Buxarest, Dublin, Helsinki, İrəvan, Kişinyov, Kiyev, Kopenhagen, Lissabon, London, Lüksemburq, Lyublyana, Madrid, Minsk, Monako, Moskva, Nikosiya, Oslo, Paris, Podqoritsa, Praqa, Reykyavik, Riqa, Roma, San-Marino, Sarayevo, Skopye, Sofiya, Stokholm, Tallin, Tbilisi, Tirana, Vaduts, La Valletta, Varşava, Vatikan, Vilnüs, Vyana, Zaqreb |
