Azərbaycan Demokratik Respublikası
Vikipediya, açıq ensiklopediya - ویکیپی چیق نیکلوپی
| Azərbaycan Demokratik Respublikası Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ین مکیک مهویی Demokratik respublika |
|||||||||
|
|||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
|
|||||||||
| Şüar Bir kərə yüksələn bayraq bir daha enməz! |
|||||||||
 ADR-in rəsmi xəritəsi |
|||||||||
| Paytaxt | Bakı | ||||||||
| Dil(lər) | Azərbaycan dili | ||||||||
| Pul vahidi | Manat | ||||||||
| Sahəsi | 139 831 km² | ||||||||
| halisi | təxm. 2 000 000 | ||||||||
| İdarəetmə forması | Parlament respublikası | ||||||||
| Milli uranın sədri | |||||||||
| -1918 | Məmməd Əmin Rəsulzadə | ||||||||
| Baş nazir | |||||||||
| -1918 - 1919 | Fətəli Xan Xoyski | ||||||||
| -1919 - 1920 | Nəsib bəy Yusifbəyli | ||||||||
| Varislik | |||||||||
| ← Zaqafqaziya Demokratik Federativ Respublikası ← Rusiya İmperiyası Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası → Zaqafqaziya Sosialist Federativ Sovet Respublikası → |
|||||||||
Azərbaycan Demokratik Respublikası (Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti) - Yaxın Şərqdə ilk demokratik dövlət. ADR 27 may 1918-ci ildə Tiflis əhərində Azərbaycan Milli Şurası tərəfindən bəyan edilmişdir. İrəvan əhəri və quberniya əraziləri güzətə gedildikdən sonra 1918-ci il mayın 28-də özünün müstəqilliyini elan edən Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ərazisi 99908,86 km² təkil edirdi. 13983,1 km² ərazi isə mübahisəli ərazi kimi qəbul olunaraq gələcək danııqlar prosesində həll olunması nəzərdə tutulmuşdu.
Ermənistana güzət edilən İrəvan quberniyasının ərazisi 8913,17 km² (ərazisi - Yeni-Bəyazid qəzası, İrəvan qəzasının 3/5-i, Eçmiədzin qəzasının ¼-i, Aleksandropol qəzasının ¼-i daxil idi ; əhalisi 321 min nəfər olmuşdur ki, bunun da 230 mini erməni , 80 min müsəlman , 5 min yezidi kürd və 6 min digər millətlər) təkil edirdi. Edilən güzətdən sonra ermənilər Azərbaycanın Naxçıvan, Zəngəzur və Dağlıq Qarabağ ərazilənin Ermənistana birlədirilməsi iddiası ilə çıxı etdilər. Lakin 1918-1920-ci illərdə İrəvan quberniyasından başqa əraziləri ələ keçirə bilməyən ermənilər 1920-ci il aprelin 28-də, Azərbaycan Sovet Rusiyası tərəfindən işğal edildikdən sonra bolşeviklərin himayəsi ilə yeni ərazilər əldə etməyə nail oldular.
Bakı əhəri Stepan aumyanın başçılığı altında Bolşevik Bakı Soveti və Daşnak silahlı dəstələrinin nəzarətində olduğu üçün, Azərbaycan höküməti müvəqqəti olaraq Gəncə əhərində yerləmişdir.
1918-ci il sentyabrın 15-də baş verən ağır döyülərdən sonra, Azərbaycan Demokratik Respublikasının milli ordusunun və Nuru Paşanın başçılıq etdiyi Osmanlı Türk İslam Ordusunun hissələri Bakını bolşevik, erməni-daşnak və ingilis hərbi dəstələrindən azad etmıdir və müstəqil Azərbaycan hökuməti Bakıya köçmüdür.
Mündəricat |
[redaktə / تحریر] Görkəmli dövlət xadimləri
- Məhəmməd Əmin Rəsulzadə
- Əlimərdan bəy Topçubaşov
- Fətəli xan Xoyski
- Nəsib bəy Yusifbəyli
- Əhməd bəy Pepinov
- Camo bəy Hacınski
- Xudadad bəy Məlikaslanov
- Əkbər ağa Şeyxülislamov
- Məmməd Yusif Cəfərov
- Xosrov bəy Sultanov
- Xəlil bəy Xasməmmədov
[redaktə / تحریر] İstiqlal Bəyannaməsi
İstiqlal Bəyannaməsi bütün türk-müsəlman dünyasında, ümumiyyətlə bütün ərqdə ilk dəfə olaraq demokratik parlamentli müstəqil Azərbaycan dövlətinin yaradılmasını xəbər verirdi. Azərbaycan Milli urasının İstiqlal Bəyannaməsində deyilirdi:
- Bu gündən etibarən Azərbaycan xalqı hakimiyyətə malik olduğu kimi, Cənub-ərqi Zaqafqaziyanı əhatə edən Azərbaycan da tam hüquqlu müstəqil bir dövlətdir.
- Müstəqil Azərbaycan dövlətinin idarə forması Xalq Cümhuriyyətidir.
- Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti bütün millətlərlə, xüsusilə qonşu olduğu millətlər və dövlətlərlə mehriban münasibətlər yaratmaq əzmindədir.
- Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti milliyyətindən, dinindən, sinfindən, silkindən və cinsindən asılı olmayaraq öz sərhədləri daxilində yaşayan bütün vətəndaşlarının hüquqlarının təminatçısıdır.
- Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti öz ərazisi daxilində yaşayan bütün millətlərin sərbəst inkişafı üçün geniş imkanlar yaradır.
- Müəssislər Məclisi toplanıncaya qədər Azərbaycanın başında xalqın seçdiyi Milli ura və Milli ura qarşısında məsuliyyət daşıyan Müvəqqəti hökumət durur.[1]
[redaktə / تحریر] Vicdan azadlığı
Azərbaycan Demokratik Respublikası rəhbəri Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin təklifi ilə ruhani idarələrini müsəlman məmurlarına həvalə etməklə Tiflis əhərindəki ruhani idarələrinin bazasında Bakıda vahid, müsəlman ruhani idarəsinin yaradılması qərara alındı.
Azərbaycan Demokratik Respublikası hökuməti müsəlmanlar üçün Qafqaz müsəlmanlarının vahid ruhani idarəsinin yaradılmasına nail oldu. 1918-ci il dekabrın 11-də çar hökuməti orqanlarının təyin etdiyi Qafqaz eyxülislamı M..Pişnamazzadə vəzifəsindən istefa verdi. Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyəti sosial təminat və dini etiqad naziri Musa bəy Rəfiyevin sərəncamı ilə 48 yaşlı axund Ağa lizadə Qafqaz müsəlmanlarının birgə ruhani idarəsinin sədri, eyxülislam təyin edildi. Yeni eyxülislam məzhəb ayrıseçkiliyini rədd edən, mütərrəqi fikirli, milli heysiyyəti güclü olan, parlamentin işinə kömək edən bir əxs idi.
Molla Ağa Əlizadə Azərbaycanda ilk Demokratik Respublikanın yaranmasını ürəkdən alqılayan din xadimlərindən idi. Azərbaycan Demokratik Respublikası yaranmasının birinci ildönümü münasibətilə o demişdir: "Azadlığı yalnız müstəqil yaşamaq yolu ilə qorumaq və müdafiə etmək olar. Öz əqidəsini və fikrini övqlə söyləmək və öz bəəri iradəsini ifadə etmək yalnız müstəqil ölkədə mümkündür. Asılı olmayan tədris ocaqlarında — orta və ali məktəblərdə ölkənin camaatının faydalana biləcəyi bütün biliklərə yiyələnmiş üurlu adamlar yetişər. Allah-təalanın buyruqlarını yalnız ölkənin istiqlaliyyəti əraitində müvəffəqiyyətlə intişara yetirmək olar. İstiqlal hər bir tayfaya və hər bir əxsiyyətə lazımdır".
Bu zaman Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyəti vicdan azadlığını təmin etmək sahəsində ilk addımlarını atırdı.
1918-ci il mayın 28-də Tiflisdə Azərbaycan milli urasının müstəqillik haqqında qətnaməsində qeyd edilirdi ki, vətəndaşların hüququ, siyasi, dini azadlıqları təmin edilir, müstəqil Azərbayacan dövləti qeyri dini, demokratik quruluşa malik olan ölkədir. Qətnamədə deyilirdi: "Azərbaycan Demokratik Respublikası milliyyətindən, dinindən, ictimai vəziyyətindən, cinsindən asılı olmayaraq bütün vətəndaşları öz hüdudları daxilində vətəndaşlıq və siyasi hüquqlarla təmin edir".
1918-ci il dekabrın 7-də Bakıda Azərbaycan parlamenti öz işinə başladı. Parlamentin iclaslarında heç bir dini ayin (dua oxunması və s.) icra edilmədi. Bütün dinlərdən olan deputatlar bərabər hüquqlu nümayəndə səlahiyyətinə malik idilər. Dinə münasibətindən asılı olmayaraq bütün vətəndaşlar Azərbaycan Demokratik Respublikasının bərabər hüquqlu əhalisini təmsil edirdilər. Milli mənlik duyğusunun güclənməsi ilə başlanan dirçəliş ümummilli vicdanı oyatmaya bilməzdi.
Göründüyü kimi, Azərbaycan Demokratik Respublikasının Milli urası, sonra isə Parlamenti və Hökuməti mövcud olduğu qısa müddət ərzində iqtisadi, ictimai-siyasi və sosial həyatın müxtəlif sahələrinə aid çoxlu tale yüklü islahatlar həyata keçirmiş, müstəqil Azərbaycan dövlətinin formalaşıb möhkəmlənməsi üçün misilsiz işlər görmüdür. İqtisadi, siyasi-ictimai və sosial münasibətlər sahələrində vətəndaşların hüquqlarının təmin edilməsinə yönəldilmiş qərar və tədbirlərin tərkibində əhalinin vicdan azadlığı məsələləri xüsusi yer tuturdu. Azərbaycan Demokratik Respublikası hökuməti və parlamenti vicdan azadlığı haqqında ayrıca dekret və ya qərar qəbul etməyə imkan tapmasa da, onun bu problemə ən demokratik mövqeyi aydın idi. Azərbaycan Demokratik Respublikasının uğurları və faciələri, tarixi dərsləri, dini etiqad və vicdan azadlığı sahəsində təcrübəsi bu günümüz üçün çox marağlıdır. [2]
Azərbaycan Demokratik Respublikasının mövcudluğuna 1920-ci il aprelin 28-də qırmızı ordunun Bakını tutması ilə son qoyuldu. Bundan sonra Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası yaradıldı.
[redaktə / تحریر] Mənbə
[redaktə / تحریر] Xarici keçidlər
- Azərbaycan Xalq Cumhuriyyəti hökümətləri
- Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövrünün daxili işlər nazirləri
- [1]
- Azərbaycan Demokratik Respublikasında vicdan azadlığı problemi
