Espanya
De Biquipedia
| Iste articlo ye escrito con as normas graficas d'o 87. Si quiers puetz aduyar cambeyando a la grafía actual y sacando dimpués ista plantilla. |
O Reino d'España ye un estato miembro d'a Unión Europeya (UE) situato en o sudueste d'Europa, á on que ocupa 6 setenas partis d'a Peninsula Iberica, que comparte con Portugal. Tamién poseye partis d'o suyo territorio en a mar Mediterrania (as islas Balears), en l'Ozián Atlantico (as islas Canarias), asinas como dos enclaus en o norte d'o continent africán (as ziudaz autonomas de Zeuta e Melilla) e o enclau de Llívia en os Perineus franzeses.
En o suyo territorio peninsular tien mugas terrestres con Franzia, á on se troba o enclau de Llívia e o Prenzipato d'Andorra en o norte, con Portugal en l'ueste, asinas como con a colonia britanica de Chibraltar en o sud. En os suyos territorios africans, muga por tierra e mar con Marruecos.
Antimás, tien atra serie de destritos e posesions menors no continentals como as islas Chafarinas, o Peñón de Bélez d'a Gomera e as islas d'o Peñón d'Alhucemas, toz fren á la costa de Marruecos; asinas mesmo, reclama a soberanía d'o islot Prexil, autualment letigato con Marruecos, sin estar posesión ofizial de denguno d'os dos. A isla d'Alborán, as islas Columbretes e una serie d'islas e isloz debant d'a as suyas costas completan os suyos territorios.
Se mantién tamién o pleito por a soberanía d'o peñón de Chibraltar con o Reino Unito, de bez que Portugal no reconoxe a soberanía española sobre a comarca pazense d'Olibenza.
Contenius |
[editar] Etimolochía
O nombre d'España deriba d'Hispania, nombre latín con que os romans desinnaban cheograficament á lo conchunto d'a Peninsula Iberica. Hispania ye á la bez una adautazión d'o nombre en griego emplegato por Artemidoro d'Efeso (sieglo I aC), autor d'o más antigo mapa d'oczident en que se describe a Hispania romana.[1]
[editar] Istoria
[editar] Gubierno y politica
[editar] Gubierno
España ye establita como una monarquía parlamentaria dende a fundazión d'a suya Constituzión en 1978. As ditas Altas Instituzions d'o Estato son:
A suya funzión ye articular os poders d'o Estato (executibo, lechislatibo e chudizial) e equilibrar-ne as relazions de poder.
[editar] Politica
Os partitos politicos e cualizions que autualment tienen representazión en o Congreso u o Senato son, por orden alfabetico:
|
|
Os partitos politicos e cualizions presents nomás en conzellos u parlamentos autonomicos en l'autualidat, á más d'os debanditos, son:
|
|
[editar] Comunidaz autonomas e probinzias
|
|
||
| Abitans (2000) |
Abitans (2005) |
|
|---|---|---|
| Andaluzía | 7.340.052 | 7.829.202 |
| Aragón | 1.189.909 | 1.266.972 |
| Prenzipato d'Asturias | 1.076.567 | 1.074.504 |
| Islas Balears | 845.630 | 980.472 |
| Canarias | 1.716.276 | 1.962.193 |
| Cantabria | 531.159 | 561.638 |
| Castiella-La Mancha | 1.734.261 | 1.888.527 |
| Castiella e Lión | 2.479.118 | 2.501.534 |
| Cataluña | 6.261.999 | 6.984.196 |
| Estremadura | 1.069.420 | 1.080.823 |
| Galizia | 2.731.900 | 2.760.179 |
| Comunidat de Madrit | 5.205.408 | 5.921.066 |
| Rechión de Murzia | 1.149.329 | 1.334.431 |
| Comunidá Foral de Nabarra | 543.757 | 592.482 |
| País Balenzián | 4.120.729 | 4.672.657 |
| País Basco | 2.098.596 | 2.123.791 |
| A Riocha | 264.178 | 300.685 |
|
|
||
| Zeuta | 75.241 | 74.771 |
| Melilla | 66.263 | 65.252 |
O estato, seguntes a Constituzión bichent en l'autualidat (Constituzión española de 1978) , ye una nazión, formada debez por nacionalidaz e rechions. Os orichens d'o estato español pueden trobar-se en a unión matrimonial d'os reinos meyebals de Castiella e Aragón —formatos debez por a unión d'atros reinos anteriors— á finals d'o sieglo XV en tiempos d'o reinato d'os Reis Catolicos, cuan se produze a unificazión politica, que remata con a unión d'o Reino de Nabarra, o Reino de Granada e atros territorios. Un prenzipio d'unificazión instituzional posterior ocurre en o reinato de Felipe V, que creya una forma d'estato zentralizata que se mantién dica la bichent Constituzión.
O estato se dibide en 17 Comunidaz Autonomas e 2 Ziudaz Autonomas que ye una organizazión analoga a la d'os estatos federals. Poseyen un amplo ran d'autonomía, poders lechislatibos, de presupuesto, almenistratibos e executibos en as competenzias esclusibas que o estato zentral guaranzia a cada comunidat á trabiés d'un Estatuto d'autonomía.
Cada comunidat autonoma se dibide en una u cuantas probinzias, fendo un total de 52.
[editar] Cheografía
Situata en Europa Ozidental, ocupa la mayor parti d'a Peninsula Iberica e, difuera d'era, dos archipielagos (o d'as Islas Canarias en l'Ozián Atlantico e o d'as Islas Balears en a Mar Mediterrania) e dos ziudaz, Zeuta e Melilla, en o norte d'Africa.
En amplaria territorial (superfizie) ye o terzer país d'Europa (escluyita Rusia), por dezaga d'Ucraína e Franzia, e o segundo mayor d'a Unión Europeya.
As mugas fesicas d'España son, prenzipalment, as d'a Peninsula Iberica, aintro d'a que muga con Portugal: iste estato e l'Ozián Atlantico á l'ueste, a Mar Mediterrania á l'este, o estreito de Chibraltar á lo sud e os Perineus, chunto con o Golfo de Bizcaya e o Mar Cantabrico á lo norte.
Os prenzipals sistemas monterizos son: Perineus, Sistema Iberico, Carpetana, Oretana e Cordeleras Beticas (Sozbetica e Penibetica).
[editar] Economía
Con un PIB de 798.672 millons d'euros (2004) e una renta per capita de 22.690 dolars EEUU (2004), España ye una d'as grans economías europeyas e a güeitena mundial. L'asperanza de bida d'a suya poblazión ye entre as 3 más puyadas d'o mundo e a mortalidat infantil entre as más baxas.
[editar] Demografía
España contaba con una poblazión umana de 40.499.791 abitans a l'1 de chinero de 2000, 45.116.894 abitans a l'1 de chinero de 2007. En 2003 acullió lo 50% d'a inmigrazión estracomunitaria enta la UE, sobre tot de ziudadans en situazión ilegal magrebíes, subsajarianos e latinoamericáns. A soziedat española concara en l'inte os desafíos cheneratos por as dificultaz d'asimilazión e integrazión d'ixos treballadors.
[editar] Arias metropolitanas
As arias metropolitanas que teneban más de 300.000 abitans en 2003 son as siguients:
|
|
[editar] Cultura
| Calendata | Nombre | Notas |
|---|---|---|
| 1 de chinero | Cabo d'año | |
| 6 de chinero | Epifanía | Reis Magos |
| 19 de marzo | San Chusé | |
| Marzo u abril | Semana Santa | |
| 1 de mayo | Día d'o Treballo | |
| 25 de chulio | San Chaime | |
| 15 d'agosto | Asunzión de María | |
| 12 d'otubre | Fiesta Nazional Española | Birchen d'o Pilar |
| 1 de nobiembre | Día de Toz os Santos | |
| 6 d'abiento | Día d'a Constituzión | Calendata aprebazión d'a Constituzión de 1978 |
| 8 d'abiento | Purisma Conzezión | |
| 25 d'abiento | Día de Nabidat | Naxenzia de Chesús |
[editar] Fiestas nazionals
Antimás d'as festibidaz nazionals, cada Comunidat Autonoma tien dos dias festibos, e cada monezipio, atros dos más, estando en total as fiestas ofizials en España, 15.
[editar] Arte
- Arquiteutura de España
- Escultura en España
- Comic en España
- Literatura de España
- Mosica folclorica d'España
- Pintura d'España
[editar] Esportes
[editar] Beyer tamién
- Etnografía d'España
- Idiomas d'España
- Relichión en España
- Seguranza sozial en España
- Portes en España
- Torismo en España
[editar] Referenzias
[editar] Enrastres esternos
- Estadisticas d'España en o CIA World Factbook.
- Zeñe de libertá de prensa - 29º sobre 139 países.
| Estatos d'Europa |
| Abjasia3 | Albania | Alemaña | Alto Karabakh3 | Andorra | Armenia2 | Austria | Azerbaichán1 | Belarrusia | Belchica | Bosnia e Erzegobina | Bulgaria | Cazaquistán1 | Croazia | Cheorchia1 | Chipre2 | Chipre d'o Norte2, 3 | Chequia | Dinamarca | Eslobaquia | Eslobenia | España1 | Estonia | Finlandia | Franzia1 | Grezia | Islandia | Irlanda | Italia1 | | Kosovo3 | Letonia | Liechtenstein | Lituania | Lusemburgo | Mazedonia | Malta | Moldabia | Mónegue | Montenegro | Noruega | Ongría | Osetia d'o Sur3 | Países Baxos | Polonia | Portugal | Reino Unito | Rumanía | Rusia1 | San Marino | Serbia | Suezia | Suiza | Transnistria3 | Turquía1 | Ucraína | Ziudat d'o Baticano |
| Dependenzias: Åland | Akrotiri e Dhekelia | Chibraltar | Guernési | Isla de Man | Jèrri |
| 1 Parti d'o suyo territorio ye difuera d'Europa. 2 Se troba en Asia, pero tien relazions istorico-culturals con Europa. 3 Parzialment reconoxito |